Istnieje wiele modeli w psychoterapii poznawczo-behawioralnej, które próbują wyjaśnić mechanizm powstawania i utrzymywania się depresji. Jednym z nich jest model behawioralny opracowany przez Lewinsohna.
W tym artykule przyjrzymy się temu, w jaki sposób behawioralne podejście do depresji tłumaczy pojawianie się objawów depresyjnych oraz jakie wnioski płyną z tego modelu dla procesu leczenia.
Depresja – objawy
Zanim przejdziemy do omówienia modelu behawioralnego, warto przypomnieć najczęstsze objawy depresji.
Zgodnie z kryteriami diagnostycznymi DSM-5 zaburzenie depresyjne może charakteryzować się występowaniem takich objawów jak:
- obniżony nastrój przez większość dnia,
- utrata zainteresowań lub odczuwania przyjemności,
- spadek lub wzrost masy ciała,
- problemy ze snem,
- pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe,
- zmęczenie i utrata energii,
- trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji,
- poczucie bezwartościowości lub nadmierne poczucie winy,
- myśli o śmierci lub samobójstwie.
Aby możliwe było rozpoznanie epizodu depresyjnego, objawy powinny utrzymywać się przez co najmniej dwa tygodnie, powodować istotne cierpienie lub pogorszenie funkcjonowania oraz nie mogą wynikać wyłącznie z działania substancji psychoaktywnych lub choroby somatycznej.
Zgodnie z kryteriami DSM-5 powinno występować co najmniej pięć objawów, w tym obowiązkowo obniżony nastrój lub utrata zainteresowań i przyjemności.
Przyczyny depresji w ujęciu behawioralnym – depresja jako deficyt nagród
W behawioralnym modelu depresji zakłada się, że istotnym czynnikiem wpływającym na pojawienie się objawów depresyjnych jest zmniejszenie liczby nagród i wzmocnień obecnych w życiu człowieka.
Nagrody rozumiane są tutaj bardzo szeroko. Mogą obejmować przyjemne aktywności, kontakty społeczne, poczucie skuteczności, osiąganie celów czy inne doświadczenia, które wzmacniają nasze zachowanie i pozytywnie wpływają na samopoczucie.
Według Lewinsohna depresja może pojawiać się wtedy, gdy dostęp do takich doświadczeń zostaje znacząco ograniczony lub całkowicie utracony. W efekcie osoba doświadcza coraz mniejszej liczby pozytywnych wzmocnień, co może prowadzić do obniżenia nastroju, wycofania oraz zmniejszenia aktywności.
Przyczyny zmniejszenia ilości nagród
Zmniejszenie dostępu do nagród może mieć wiele różnych przyczyn. Nie zawsze oznacza całkowity brak pozytywnych doświadczeń. Czasami problemem jest ograniczony dostęp do nich lub trudność w ich dostrzeganiu i wykorzystywaniu.
Do czynników, które mogą prowadzić do zmniejszenia liczby wzmocnień, zalicza się między innymi:
- zmianę miejsca zamieszkania,
- zmianę środowiska pracy,
- utratę ważnych relacji,
- przewlekłą chorobę,
- perfekcjonizm,
- nadmierne wymagania wobec siebie,
- brak umiejętności doceniania własnych osiągnięć,
- trudności z samonagradzaniem się.
W konsekwencji osoba może stopniowo rezygnować z aktywności, które wcześniej dawały jej satysfakcję, co dodatkowo pogłębia objawy depresji.
Leczenie depresji w modelu behawioralnym
W behawioralnym rozumieniu depresji jednym z głównych celów terapii jest zwiększenie liczby pozytywnych doświadczeń oraz aktywności obecnych w życiu pacjenta.
Praca terapeutyczna często koncentruje się na:
- planowaniu aktywności,
- stopniowym zwiększaniu zaangażowania w codzienne obowiązki,
- realizacji realistycznych celów,
- rozwijaniu umiejętności samonagradzania,
- odbudowywaniu kontaktów społecznych,
- identyfikowaniu aktywności przynoszących satysfakcję.
Jedną z najlepiej znanych metod wykorzystywanych w terapii depresji jest aktywizacja behawioralna.
Aktywizacja behawioralna w depresji
Aktywizacja behawioralna jest techniką często stosowaną w psychoterapii poznawczo-behawioralnej depresji.
Jej celem jest stopniowe zwiększanie liczby działań, które mogą dostarczać poczucia satysfakcji, przyjemności lub skuteczności. W praktyce może obejmować tworzenie harmonogramów aktywności, planowanie dnia, monitorowanie nastroju czy przygotowywanie list przyjemnych czynności.
Choć osobom doświadczającym depresji często trudno podjąć aktywność, model behawioralny zakłada, że to właśnie działanie może poprzedzać poprawę samopoczucia, a nie odwrotnie.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna depresji
Model behawioralny jest tylko jednym z modeli wyjaśniających mechanizm depresji. W psychoterapii poznawczo-behawioralnej istnieją również inne koncepcje, które zwracają uwagę między innymi na rolę myśli, przekonań czy schematów poznawczych.
W tym artykule skupiliśmy się na krótkim omówieniu behawioralnego modelu depresji oraz technik terapeutycznych związanych z tym podejściem.
Test na depresję – czy warto go wykonać?
Jednym z najbardziej znanych narzędzi przesiewowych służących do oceny nasilenia objawów depresyjnych jest Inwentarz Depresji Becka (BDI).
Kwestionariusz składa się z 21 pytań i ma charakter samoopisowy. Narzędzie jest wykorzystywane do monitorowania objawów depresji oraz oceny zmian zachodzących podczas leczenia.
Warto jednak pamiętać, że test na depresję nie służy do samodzielnego stawiania diagnozy. Wynik może stanowić jedynie wskazówkę dotyczącą nasilenia objawów i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą zdrowia psychicznego.
Jeżeli zauważasz u siebie objawy depresji lub masz wątpliwości dotyczące swojego stanu psychicznego, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie są najczęstsze objawy depresji?
Do najczęstszych objawów depresji należą obniżony nastrój, utrata zainteresowań, problemy ze snem, zmęczenie, trudności z koncentracją oraz utrata energii.
Na czym polega behawioralny model depresji?
Model behawioralny zakłada, że depresja może rozwijać się między innymi na skutek ograniczenia dostępu do pozytywnych doświadczeń i nagród obecnych w codziennym życiu.
Czym jest aktywizacja behawioralna?
Aktywizacja behawioralna to technika wykorzystywana w leczeniu depresji, polegająca na stopniowym zwiększaniu aktywności i angażowaniu się w działania przynoszące satysfakcję lub poczucie skuteczności.
Czy test na depresję pozwala postawić diagnozę?
Nie. Test na depresję jest narzędziem przesiewowym i nie zastępuje diagnozy przeprowadzonej przez specjalistę.
Czy psychoterapia poznawczo-behawioralna pomaga w leczeniu depresji?
Psychoterapia poznawczo-behawioralna jest jedną z metod stosowanych w leczeniu depresji i wykorzystuje różne modele wyjaśniające mechanizm tego zaburzenia, w tym model behawioralny.
Bibliografia:
Lewinsohn, P. M. (1974). A behavioural approach to depression. In R. J. Freedman, & M. Katz (Eds.), The psychology of depression (pp. 157-174). Oxford: Wiley.
Popiel A., Pragłowska E. (2022) Psychoterapia poznawczo-behawioralna : teoria i praktyka
