Deficyty uwagi są ważnym objawem, obok nadpobudliwości ruchowej i impulsywności, występującym w ADHD, czyli zespole nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi.
Deficyty uwagi i trudności w skoncentrowaniu się często mogą przysparzać wielu trudności, chociażby w obszarach społecznych, szkolnych czy zawodowych, i powodować szereg dysfunkcji. Mogą obejmować między innymi problemy ze słuchaniem, trudności z dokończeniem zdań, zadań i wyzwań, czy też łatwe rozproszenie się pod wpływem bodźców zewnętrznych. Takie objawy ADHD często skłaniają do konsultacji ze specjalistą, takim jak psycholog lub psychoterapeuta.
Czym są zaburzenia uwagi w ADHD?
Zaburzenia procesów uwagi mogą dotyczyć różnych obszarów, np. selektywności, podzielności, przerzutności czy trwałości.
- Selektywność uwagi może wiązać się z brakiem umiejętności dostrzegania i wyłapywania szczegółów, co może prowadzić do niższej jakości wykonania pracy czy zadania.
- Podzielność uwagi może dotyczyć trudności z równoczesnym skupianiu się na dwóch czynnościach, np. na wykonywaniu danej czynności i rozmowie z drugą osobą.
- Przerzutność uwagi dotyczy umiejętności przełączania się między różnymi wątkami oraz trudności w elastycznym ich zmienianiu. Na co dzień może objawiać się trudnościami z dokończeniem danych zadań.
- Trwałość wiąże się z rozpraszaniem pod wpływem bodźców zewnętrznych czy gubieniem toku własnych myśli i poruszanych wątków.
Zaburzenia uwagi w ADHD mogą w różnym stopniu wpływać na funkcjonowanie w pracy, szkole i relacjach.
Podzielność uwagi – przykłady
Podzielność uwagi pozwala nam wykonywać lub kontrolować więcej niż jedną czynność w tym samym czasie. Przykładem może być przygotowywanie posiłku i jednoczesne prowadzenie rozmowy albo robienie notatek podczas słuchania wykładu.
Trudności z podzielnością uwagi mogą pojawiać się wtedy, gdy konieczność skupienia się na dwóch czynnościach jednocześnie powoduje, że gubimy część informacji, popełniamy błędy albo tracimy wątek. Przykładowo podczas rozmowy wykonywanie dodatkowego zadania może sprawić, że przestajemy dokładnie słuchać tego, co mówi druga osoba.
Przerzutność uwagi – przykłady
Przerzutność uwagi oznacza zdolność do przenoszenia uwagi z jednej czynności lub bodźca na inny, a następnie – jeśli jest taka potrzeba – powrotu do wcześniejszego zadania.
Przykładem może być sytuacja, w której podczas pisania wiadomości odbieramy telefon, koncentrujemy się na rozmowie, a po jej zakończeniu wracamy do pisania. Innym przykładem jest praca nad jednym zadaniem, chwilowe przeniesienie uwagi na pytanie współpracownika i późniejszy powrót do wykonywanej czynności.
Trudności w zakresie przerzutności uwagi mogą sprawiać, że przechodzenie pomiędzy zadaniami jest bardziej wymagające, a po przerwaniu wykonywanej czynności trudno ponownie odnaleźć wcześniejszy tok myślenia.
Fluktuacja uwagi – przykłady
Fluktuacja uwagi odnosi się do zmian w poziomie koncentracji w czasie. Oznacza to, że podczas wykonywania jednej czynności nasza uwaga może być okresowo bardziej lub mniej skupiona.
Przykładem może być czytanie książki lub dłuższego tekstu, podczas którego przez pewien czas jesteśmy skoncentrowani, a następnie zauważamy, że przeczytaliśmy kilka zdań bez zapamiętania ich treści. Podobna sytuacja może pojawić się podczas wykładu, spotkania czy wykonywania dłuższego zadania – poziom skupienia może zmieniać się w trakcie jego trwania.
W przypadku trudności z utrzymaniem uwagi takie wahania mogą być bardziej zauważalne i utrudniać wykonywanie zadań wymagających dłuższej koncentracji.
Jak poprawić uwagę przy ADHD?
Strategie poprawienia procesów uwagi mogą wiązać się z różnymi technikami, w zależności od tego, czy rozproszenie wynika z czynników zewnętrznych, czy wewnętrznych.
W przypadku czynników zewnętrznych, czyli tych, które dotyczą informacji pochodzących z zewnątrz, warto skupić się na ograniczeniu rozpraszaczy i redukowaniu ich.
Istnieje również szereg strategii wewnętrznych, które koncentrują się na uczeniu się wytrwania w danym zadaniu, co umożliwia jego wykonanie na dobrym poziomie. W takich sytuacjach pomocna może być także odpowiednio dobrana terapia ADHD prowadzona przez psychologa lub psychoterapeutę.
Zaburzenia uwagi w ADHD – pomocne strategie
W przypadku rozpraszaczy dźwiękowych pomocne może okazać się stosowanie takich technik jak np. cicha muzyka, która wytłumia odgłosy z otoczenia. W miarę możliwości warto zadbać o organizację cichego miejsca pracy, wyciszenie telefonu i redukowanie hałasu.
Bodźce wzrokowe można redukować poprzez taką organizację otoczenia i środowiska, aby nie znajdowało się w nim – w miarę możliwości – nic, co może nas rozpraszać. Warto mieć przed sobą uporządkowaną przestrzeń, aby móc w pełni się skoncentrować.
Strategie wewnętrzne, które mogą być pomocne w kontroli procesów uwagi, mogą dotyczyć między innymi:
- ustalania nagród, czyli systemu zachęt, które zaspokajają potrzebę natychmiastowego nagradzania się – jest to szczególnie istotne u osób z ADHD,
- dbania o regularne przerwy – jest to szczególnie ważne w przypadku powtarzającego się zadania. Warto starać się trzymać narzuconych z góry przerw i dostosować bloki czasu do swoich indywidualnych możliwości i zasobów. Pomocna może okazać się technika Pomodoro,
- ustalenia jasnych i konkretnych celów, które łatwiej przełożyć na konkretne działania niż cele ogólne i mało sprecyzowane,
- wprowadzania nowości – może być szczególnie pomocne u osób z ADHD, które silniej motywują się do wykonywania pewnych czynności w nowych i nieznanych sytuacjach.
Badanie funkcji poznawczych – kiedy może być pomocne?
Badanie funkcji poznawczych pozwala ocenić różne obszary funkcjonowania poznawczego, między innymi uwagę, pamięć czy funkcje wykonawcze. Może być pomocne w określeniu, w jakich obszarach pojawiają się trudności oraz jaki jest ich charakter.
Jeżeli problemy z koncentracją, utrzymaniem uwagi czy organizacją codziennych zadań są nasilone i wpływają na funkcjonowanie w pracy, szkole lub życiu codziennym, warto skonsultować je ze specjalistą. Odpowiednio dobrana diagnoza może pomóc lepiej zrozumieć obserwowane trudności.
Więcej informacji o tym, jak wygląda badanie funkcji poznawczych, znajdziesz w osobnym materiale poświęconym temu zagadnieniu.
Na podstawie:
- Jessica Bramham, Susan Young (2023) Psychoterapia poznawczo-behawioralna ADHD nastolatków i dorosłych. Praktyczny przewodnik po terapii.
