Ból doświadczany podczas aktywności seksualnej jest problemem, który dotyka wiele osób, a jednocześnie bywa trudny do nazwania, zrozumienia i właściwego zdiagnozowania. Współczesna seksuologia coraz wyraźniej podkreśla, że dolegliwości bólowe w obszarze seksualności nie są jedynie „objawem fizycznym” ani wyłącznie „problemem psychicznym”, lecz często mają charakter złożony i wymagają wielospecjalistycznego podejścia.
Znaczącym krokiem w porządkowaniu tej problematyki było wprowadzenie w klasyfikacji ICD-11 wspólnej kategorii określanej jako zaburzenia związane z bólem seksualnym (sexual pain disorders). Zastąpiła ona funkcjonujące wcześniej w ICD-10 rozpoznania pochwicy nieorganicznej oraz dyspareunii nieorganicznej. Wyodrębnienie tej grupy poza klasycznymi dysfunkcjami seksualnymi podkreśla, że ból seksualny stanowi odrębny problem zdrowia seksualnego, wymagający specyficznej diagnostyki i leczenia.
Zaburzenie związane z bólem seksualnym – penetracją (ICD-11)
Podstawową jednostką w tej grupie jest zaburzenie związane z bólem seksualnym – penetracją. Rozpoznanie to dotyczy kobiet i odnosi się do wyraźnych, uporczywych lub nawracających trudności pojawiających się w sytuacjach, które obejmują lub potencjalnie obejmują penetrację. Objawy te występują mimo odpowiedniego poziomu pożądania seksualnego oraz właściwej stymulacji i wiążą się z istotnym cierpieniem psychicznym.
Zaburzenie to może manifestować się co najmniej jednym z następujących objawów:
– trudnościami z penetracją, w tym mimowolnym zaciskaniem lub nadmiernym napięciem mięśni dna miednicy,
– bólem sromu, pochwy lub miednicy podczas prób penetracji,
– nasilonym lękiem przed bólem pojawiającym się przed penetracją, w jej trakcie lub po niej.
Warunkiem rozpoznania jest wykluczenie jednoznacznych przyczyn organicznych, takich jak choroby ginekologiczne, niewystarczająca lubrykacja czy zmiany związane z wiekiem i menopauzą. Dyspareunia o jasno określonej etiologii organicznej została bowiem w ICD-11 przeniesiona do kategorii chorób kobiecego układu płciowego.
Warianty przebiegu zaburzeń bólowych
Zarówno zaburzenia seksualne, jak i zaburzenia związane z bólem seksualnym mogą mieć różny przebieg. ICD-11 umożliwia ich dalsze doprecyzowanie poprzez określenie, czy problem ma charakter pierwotny (obecny od początku życia seksualnego) czy nabyty (pojawił się po okresie prawidłowego funkcjonowania). Dodatkowo uwzględnia się, czy trudności występują we wszystkich sytuacjach, czy tylko w określonych kontekstach, z konkretną osobą lub w odpowiedzi na określone bodźce. Takie rozróżnienie ma istotne znaczenie kliniczne i pozwala lepiej zaplanować proces leczenia.
Podłoże zaburzeń – podejście wieloczynnikowe
Współczesne podejście diagnostyczne odchodzi od prostego podziału na przyczyny „psychiczne” i „somatyczne”. ICD-11 umożliwia dodatkowe oznaczenie czynników etiologicznych, które mogą współtworzyć problem bólowy. Należą do nich m.in. czynniki psychologiczne i behawioralne (takie jak lęk, negatywne przekonania na temat seksualności, wcześniejsze trudne doświadczenia), czynniki relacyjne (konflikty partnerskie, brak poczucia bezpieczeństwa), brak wiedzy lub doświadczenia seksualnego, a także wpływ substancji psychoaktywnych, leków czy uwarunkowań kulturowych.
Dyspareunia – ból w czasie współżycia
Dyspareunia to jedno z najczęściej opisywanych zaburzeń bólowych seksualnych. Objawia się bólem narządów płciowych przed stosunkiem, w jego trakcie lub bezpośrednio po nim. Może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, choć zdecydowanie częściej zgłaszana jest przez kobiety. Wyróżnia się różne postacie dyspareunii – m.in. powierzchowną, głęboką lub uogólnioną, a także pierwotną i wtórną.
Etiologia dyspareunii bywa wieloczynnikowa. Wśród przyczyn organicznych wymienia się m.in. stany zapalne, infekcje pochwy, wulwodynię, endometriozę, zaburzenia hormonalne, zmiany poporodowe czy skutki zabiegów chirurgicznych. W sytuacjach, gdy nie stwierdza się jednoznacznego podłoża somatycznego, istotną rolę mogą odgrywać czynniki psychologiczne, takie jak lęk, doświadczenia przemocy seksualnej, trudności w relacji partnerskiej czy negatywne nastawienie do własnej seksualności.
Diagnostyka dyspareunii opiera się na szczegółowym wywiadzie oraz delikatnym badaniu ginekologicznym. Leczenie zależy od rozpoznanej przyczyny i może obejmować zarówno leczenie farmakologiczne i ginekologiczne, jak i psychoterapię.
Pochwica – zaburzenia penetracji
Pochwica charakteryzuje się mimowolnym skurczem mięśni zewnętrznej części pochwy, który utrudnia lub uniemożliwia penetrację. Objawom tym często towarzyszy silny lęk przed bólem, co prowadzi do unikania zbliżeń seksualnych, a czasem także badań ginekologicznych. Współczesne klasyfikacje podkreślają, że pochwica i dyspareunia mogą się nakładać, dlatego w DSM-5 zostały ujęte w jednej kategorii bólu genitalno-miedniczego i zaburzeń penetracji.
Leczenie pochwicy opiera się na podejściu interdyscyplinarnym i obejmuje m.in. psychoterapię (szczególnie w nurcie poznawczo-behawioralnym), fizjoterapię dna miednicy, techniki relaksacyjne, desensybilizację oraz – w wybranych przypadkach – farmakoterapię lub zastosowanie toksyny botulinowej.
Wulwodynia – przewlekły ból sromu
Wulwodynia to przewlekły zespół bólowy sromu, występujący bez uchwytnych zmian chorobowych. Ból bywa opisywany jako piekący, palący lub kłujący i może pojawiać się spontanicznie lub w odpowiedzi na dotyk, badanie ginekologiczne czy współżycie. Diagnostyka wulwodynii jest trudna i opiera się m.in. na dokładnym wywiadzie oraz badaniu z użyciem tzw. Q-tip testu.
Leczenie wulwodynii jest zazwyczaj długotrwałe i wymaga indywidualnego podejścia. Może obejmować eliminację czynników drażniących, farmakoterapię, fizjoterapię dna miednicy, a w niektórych przypadkach leczenie chirurgiczne lub psychoterapię wspierającą.
Leczenie – podejście interdyscyplinarne
Wspólną cechą wszystkich zaburzeń seksualnych związanych z bólem jest konieczność zindywidualizowanego, wielospecjalistycznego leczenia. Skuteczna terapia często łączy oddziaływania medyczne, fizjoterapeutyczne i psychoterapeutyczne. Kluczowe znaczenie ma także edukacja pacjentki oraz budowanie poczucia bezpieczeństwa i zrozumienia mechanizmów leżących u podłoża doświadczanego bólu.
Ból seksualny nie jest „normą” ani czymś, co należy ignorować. Współczesna seksuologia dysponuje coraz lepszymi narzędziami diagnostycznymi i terapeutycznymi, które pozwalają skutecznie pomagać osobom doświadczającym tych trudności.
Bibliografia:
Drosdzol-Cop, A., Jakima, S., & Sajdak, D. (2024). Zaburzenia seksualne związane z bólem. W: M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz & V. Skrzypulec-Plinta (Red.), Seksuologia (s. 238-252). Warszawa: PZWL.
Merk, W., & Stusiński, J. (2024). Zastosowanie klasyfikacji ICD-11 w diagnostyce problemów zdrowotnych związanych z seksualnością. W: Z. Lew-Starowicz (Red.), Psychoseksuologia. Metody diagnostyczne i terapeutyczne (s. 51–80). Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
